“У мяне няма ніводнага “пустога” дня, кожны дзень нейкая падзея”. Гэтыя словы Ігара Віктаравіча Волчака — не проста пра спрыяльныя абставіны… Такія людзі, як ён, самі ствараюць штодзённыя падзеі, імкнучыся зрабіць як мага болей, аддаць як мага болей, рэалізуючы свой талент…
публікацыя ў часопісе “Маладосць”, №10 2025
Хаця тут хутчэй трэба казаць у множным ліку: таленты. Бо заслужаны дзеяч мастацтваў Беларусі Ігар Волчак – не толькі легендарны рэжысёр-аніматар, але і кампазітар, музыкант, сцэнарыст, выкладчык… Пералічваць яго ўзнагароды за перамогі на ўсемагчымых конкурсах і фестывалях занадта доўга – само імя ўжо міжнародны брэнд… А згадаць яшчэ і грамадскую дзейнасць – узначальваў Саюз кінематаграфістаў, арганізоўваў і “журыў” фестывалі… Для размовы з Майстрам мы сустрэліся на кінастудыі “Беларусьфільм”, дзе Ігар Віктаравіч стварыў столькі шэдэўраў. Дык ці можна сёння казаць пра “школу Ігара Волчака”? Што Майстар думае пра “маладую змену”?
Пра энергетыку станоўчую і адмоўную
–Пра моладзь усё неадназначна… — задумваецца Ігар Віктаравіч. — Я выкладаю ў Інстытуце сучасных ведаў на кафедры дызайну анімацыю, камунікую з моладзю. А ведаеце, чаму? А ўсё таму, што Аляксандр Сяргеевіч Пушкін напісаў “Я молод юностью чужой”. Мне вельмі цікава, чым жыве моладзь. Напачатку быў вельмі засмучаны, таму што студэнты трапіліся, як чыстыя аркушы. Цяпер да гэтага стаўлюся спакойна, толькі папярэджваю: “Зараз у вас ёсць шанец нешта даведацца. Вучыцеся”. Я сам прайшоў вялікую школу, у мяне былі выбітныя выкладчыкі. Напрыклад, гісторыю мастацтваў у мяне чытала Паола Дзмітрыеўна Волкава. Пакуль яна была жывая, мы з ёй сябравалі. Зблізіліся, калі я вучыўся на Вышэйшых рэжысёрскіх курсах. З гісторыкам Натанам Эйдэльманам таксама сябравалі, з філосафам Мерабам Мамардашвілі. Мы былі ў адной кампаніі па той жа самай прычыне: ім было цікава, чым жыве моладзь, і было прыемна, што моладзь цікавіцца тым жа, чым і яны… А тут пытаюся ў студэнтаў: што такое мастацтва? Не ведаюць. Я кажу— як вы можаце займацца прадметам, калі нават не ведаеце, што гэта такое, і нашто яно? Калі чалавек не разумее свій прадмет, яму ж сумна.
–Але паняцце мастацтва настолькі шырокае, што няма адзінага вызначэння… А колькі адгалінаванняў унутры самога мастацтва – ад рамантызму да постмадэрнізму…
–Можа, адзінага вызначэння і няма… Хаця ў савецкі час было: мастацтва — гэта адлюстраванне рэальнасці ў мастацкіх вобразах. Усё проста і ясна. І гэта сапраўды так. Таму музыка – вышэйшае з усіх мастацтваў. Ведаеце, чаму? Таму што музыку немагчыма пераказаць. Яе трэба чуць. І адчуваць. Гэта пачуццёвы свет. І ўсе віды мастацтва імкнуцца да гэтага – выклікаць пачуцці, суперажыванне. Усе гэтыя “ізмы” не на пустым месцы ўзніклі. Але апошні час усё мастацтва я ўспрымаю па прынцыпе, якую энергетыку яно нясе. Ёсць станоўчая, ёсць адмоўная энергетыка. Ёсць карціны, якія я ніколі ў жыцці не павешу ў сябе дома. Цудоўныя, але з адмоўнай энергетыкай. Нядаўна ў мяне была сустрэча з навучэнцамі музычнага каледжу пры кансерваторыі, у якім калісьці я вучыўся. Я прыйшоў, паказаў свае фільмы, прычым сур’ёзныя, “Капрычыа” і іншыя. І пасля сустрэчы да мяне падыйшоў хлопчык: “Я нічога не зразумеў у вашым фільме, але мне цікава, што вы хацелі сказзаць”. Я кажу: “А калі ты музыку іграеш, ты нешта разумееш? Ты адчуваеш. Ёсць у тваёй душы нейкія струначкі, закрані іх – і мароз па скуры ад музычнай фразы. Таму музыка – самы высокі від мастацтва, а астатнія віды імкнуцца да гэтага. Бліжэй за ўсё да музыкі, напэўна, паэзія. Таму што паэзія ўся – з метафар і алегорый. Мастацкі вобраз – задача мастацтва. Стварыць пачуццёвы свет, які будзе эмацыйна ўдзейнічаць на ўнутраны свет чалавека”. І калі я сказаў гэта таму хлопчыку, ён задумаўся… А яшчэ падчас сустрэчы я ўспомніў, як у школе іграў фугу Баха, і яна ў мяне ніяк не атрымлівалася. Фа-дыез мінорная фуга. Фармальна неяк гучала, не выклікала эмоцый. А тады ў мяне ўжо быў Настаўнік, Барыс Грыгор’евіч Гарт. Гэта вялікае шанцаванне – калі табе ўдаецца знайсці свайго Настаўніка, які будзе тлумачыць табе простыя, але неабходныя рэчы. Дык вось, Барыс Грыгор’евіч кажа: “Ігар, ну гэта ж ход на Галгофу… “ А я вучуся ў сёмым класе савецкай школы і ўяўлення не маю, што такое Галгофа… Але ў майго бацькі, заслужанага архітэктара БССР, была агромністая бібліятэка… І ў гэтай бібліятэцы меўся альбом мастака Мікалая Ге, прысвечаны тэме Галгофы. Рэпрадукцыі карцін, эцюды, накіды… Я прыбег дадому, дастаў той альбом, пачаў яго разглядаць… Тут жа з’явілася шмат пытанняў… І гэта быў мой першы крок да разумення сапраўднага мастацтва. Вы ведаеце, што ў слоўніку Даля няма такога слова – “искусство»? Ёсць «искус». І вытворныя ад гэтага “искуса». Таму што мастацтва прыходзіць не толькі зверху… І тое, што прыходзіць не зверху, здаецца не горшым…
–Але адрозніць можна?
–Я, ва ўсялякім разе, адрозніваю імгненна. Мой сябар, цудоўны мастак Аляксандр Верашчагін, з якім мы рабілі фільм “Капрычыа”, падарыў мне эскіз да гэтага фільма. Ён вісеў у мяне ў кабінеце, але я яго прыбраў. Вельмі цяжкі эскіз… Ды і фільм няпросты, калі вы бачылі. Мы жывем на біпалярнай планеце, дзе ёсць дабро і зло… Мы жывем у змаганні між імі. Гэта адбіваецца і ў мастацтве. Я быў адным з арганізатараў міжнароднага фестываля мультыплікацыйных фільмаў “Крок”, гэта адзін з самых буйных анімацыйных фестываляў у свеце. І адзін час мы ўсе там напалохаліся: у маладых удзельнікаў – спрэс чарнуха. Жах, а не фільмы. Прайшоў час, і ўсё змянілася, у працах маладых з’явілася святло. Усё ідзе хвалямі… Іншая рэч, што зараз ухіл у іншы бок, у забаўляльнасць.
–Аднойчы вы гаварылі пра мультфільмы-чыпсы…
–Можна параўнаць і з паветранымі шарыкамі, і з мыльнымі пухірамі… Гэта не толькі мультфільмы, усё кіно зараз такое, тэлебачанне. Але думаю, наядуцца гледачы падобнага, і захочацца ўсё ж больш сур’ёзнага. Анімацыйнае мастацтва – яно ж бяздоннае. У анімацыі можа зрабіць усё. Няма там межаў… Успомніце фільмы Юрыя Нарштэйна “Казка казак”, “Вожык у тумане”… Анімацыя пачынаецца там, дзе заканчваюцца магчымасці гульнявога кіно. У гульнявым кіно, як толькі ім трэба нейкія эфекты, звяртаюцца да кампутарнай графікі. А гэта анімацыя і ёсць.
–Вы ж вучыліся ў Нарштэйна?
–Так. Вучыўся, і больш за тое, мы з ім сябры, хоць ён нашмат старэй за мяне. Дый у мяне такое адчуванне, што ўсе аніматары свету – сябры-таварышы. Такая народнасць, дзе ўсе любяць адзін аднаго.
–А як жа адмоўная энергетыка, якая ў мультфільмах вельмі часта прысутнічае?
— Зараз я да гэтага стаўлюся спакойна. Раней вельмі трывожыўся, перажываў: куды мы ідзем… У новай хвалі моладзі ёсць патрэба даведвацца, развівацца. Некалькі студэнтаў прыходзілі да мяне дахаты, і калі пабачылі маю бібліятэку, здзівіліся: у іх уяўленні бібліятэка – тры-чатыры кніжачкі на палічцы… А тут тры-чатыры тысячы…
–Моладзь, напэўна, аддае перавагу кампутарнай графіцы?
–Кампутар, вядома, цудоўная рэч, але аніматары называюць яго “вялікі вельмі нязручны аловак”. Ён нічога сам не робіць усё адно. Яго трэба як мінімум уключыць. Трэба авалодаць праграмамі, якімі робіцца анімацыя. Штучнаму інтэлекту трэба даць задачу. Гэта тое, што дапамагае рэалізаваць задумы мастака, тэхналогіі, і нічога больш. Можа быць, калі-небудзь гэта і зробіцца чымсьці большым. Я асабіста канкурэнцыі ў творчасці са штучным інтэлектам не адчуваю. Тэхналогіі патрэбныя. Любую пляскатую карцінку, напрыклад, можна зрабіць аб’ёмнай з дапамогай штучнага інтэлекту. Усе гэтыя анімацыі, як жывапіс раптам ажывае, выходзяць з карціны людзі, робіць штучны інтэлект. Але пры гэтым вы задаеце яму праграму, што трэба зрабіць.
Пра брэйгелеўскага Ікара і беларускую вёску
–Хацела папытацца пра ваш мультфільм “Ронда капрычыёза”… Ён вельмі сімвалічны, метафарычны. І раптам мне сказалі, што галоўны герой, вясковы мужычок, які робіць у сараі крылы па схеме Леанарда да Вінчы, мае рэальны прататып… Гэта праўда?
–Так. Вядома, не літаральна… Крылы прататып не рабіў. Але мультфільм гэты — найперш расповед пра дзівакоў, якія ёсць у кожнай вёсцы, нешта вынаходзяць, мараць…
–Як героі Васіля Шукшына?
–Не ведаю, шукшынскае ў гэтым, не шукшынскае… Падставай для мультфільма паслужыла карціна Брэйгеля “Падзенне Ікара”. У жыцці чалавецтва за стагоддзі ж па сутнасці нічога не змянілася. Як нараджалі, так нараджаюць. Як паміралі, так паміраюць. Як зямлю аралі, так і аруць… Мяняецца мода, стылі, тэхналогіі… А сутнасць застаецца тая самая.
–Мяне ўзрушыла ў гэтым фільме спалучэнне цытатнасці, алюзій з сусветнага мастацтва, вельмі складанай візуальнай мовы – і адвечнага вясковага жыцця. Лаканічнымі сродкамі перададзеная – але адчуваецца атмасфера вёскі…
–Вы сказалі ключавое слова — “адчуванне”… Задача была менавіта гэтая – выклікаць пачуцці. Кульмінацыя фільма – палёт героя, калі ён усё-ткі зрабіў крылы і паляцеў, паляцеў… Але жыццё, бытавуха, бярэ сваё…”Антось!” — крычыць жонка знізу. І герой падае… Як на карціне Брэйгеля. Я спецыяльна зрабіў так, каб у фільме не было тэксту, у крыклівых рэпліках жонкі можна разабраць толькі “Антось…”, а далей нейкае мармытанне. Але зразумела, пра што гаворка. Гэта мой любімы фільм.
–А няшчасны сабачка на ланцугу – таксама метафара?
–Так. Сабачка ўсё дакладвае гаспадыні, даносіць на свайго гаспадара. Сімвалічны і кот, у якога ўвесь час з’яўляецца надзея – вось, гаспадар пайшоў на рыбалку, зараз нешта прынясе… А пабачыў вынік – усё, мара знікла. Ва ўсіх там ёсць свая мара…
–Ну так, і ў бабулькі, якая сядзіць перад тэлевізарам, не адрываючыся ад лацінаамерыканскіх серыялаў… І ў дачкі, якая марыць пра горад…
–Я жыву ў вёсцы летам, і ўсё гэта бачу. Я вельмі хацеў зняць гэты фільм. У вёсцы ж нічога не магчыма схаваць. Усе ўсё бачаць, усе ўсё ведаюць. Як гэта перадаецца – загадка. Усёбачнае вока і ўсёчутнае вуха… Іх вобразы ў фільме ёсць. Мара як падстава для роздуму… Я прыйшоў да высновы, што мара, якая здзейснілася – любая – зараз жа робіцца штодзённасцю…
–Неяк вычытала цікавы вобраз: герой ідзе па пустэльнай аднастайнай мясцовасці, і каб не знудзіцца, кідае перад сабою каменьчыкі… Дайшоў да аднаго – іншы наперад кінуў….
–Гэта сутнасць майго жыцця. Калі ў мяне няма мэты, задачы нейкай – мне сумна.
–А каменьчык заўсёды трэба самому наперад кідаць?
–Нават калі нехта кінуў… Але гэта ж складана, знайсці адзінадумцу…
–Ваш фільм “Капрычыа” – біяграфічны. Там можна пабачыць вашу маму за швейнай машынкай… Таленавітую самадзейную мадэльерку, якая ледзь не з’ехала ў Францыю – яе неяк запрашалі, як вы аднойчы распавядалі ў гутарцы… А хлопчык у фільме, які вучыцца музыцы, і ён жа дарослы – гэта вы… Там шмат цікавых эпізодаў, у тым ліку такі: калідор музычнай школы, з-за дзвярэй кабінетаў даносіцца музыцыраванне… А хлопчык падкідвае нагой футбольны мячык…
–Не, гэта не футбольны мяч. Была такая гульня у наш час – называлася лямбда. У лямбды быў пуховы верх, а ўнізе свінцовая аснова, падобная да манеткі. І калі падбіваеце нагой лямбду, яна падымаецца ўверх і ўніз падае абавязкова свінцовым бокам, як маленькі парашут.
–Каб вы зараз не распавялі, нізавошта б не даведалася… Пра гэтую гульню і ў інтэрнэце не знойдзеш. А ў мяне той эпізод выклікаў пытанне – магчыма, праявілася падсвядомая мара аўтара аб бесклапотным дзяцінстве, якое адбіраў занятак музыкай? За дзвярыма займаюцца, хлопчыку таксама трэба, а ён тужыць па тым, каб пайсці на двор і пагуляць з сябрамі…
–Усе тужылі. Бо хто музыкай займаўся, на вуліцы гуляў поўгадзіны ў дзень, астатні час – на вучобу. Мы ўсе марылі гуляць у футбол.
–Дык ёсць такі пасыл, які я агучыла?
–Вядома, ёсць. У гэтым мультфільме яшчэ адна гісторыя… Чырвонае святло, якое там увесь час з’яўляецца – гэта забарона. Табу. Тое, што ўвесь час нас, моладзь, пераследвала. Гэта можна, гэта нельга… Для некаторых такое рабілася нормай. Нехта з гэтым змагаўся. У дзяцей па-рознаму праяўляецца супраціў… У мяне вось здараліся правалы ў памяці. Іграеш, іграеш на канцэрце, і бац – забыўся, што далей. І ў фільме маленькі герой іграе Бетховена “Да Элізы”, і бац – насустрач імчыць цягнік… І хлопчык замірае. А цягнік у фільме — сімвал нашага жыцця. Яго купэ – эпізоды жыцця. Хлопчык увесь час спрабуе дагнаць той цягнік. А дарослы ён ужо – у самім цягніку. У гэтым фільме ўсё, як у сне, калі ногі быццам ватныя, і ты не можаш бегчы.
Пра філасофію, біялогію і сны
–Мастацтва яшчэ і спроба прыўзняць завесу паміж тым светам, які мы адчуваем, і тым, які мы адчуць не можам, але падсвядома ведаем, што ён ёсць…
–Немагчыма патлумачыць, чаму часам у цябе мароз па скуры ад музыкі… Першы раз я гэта адчуў, калі іграў канцэрты Рахманінава. Такіх пачуццёвых момантаў узнікала агромністая колькасць. Паслядоўна спасцігаў розных кампазітараў. Быў перыяд, калі я не вельмі разумеў Шастаковіча. А потым нечакана пачуў яго квінтэт і ачмурэў… Потым праслухаў усе яго сімфоніі – гэта ж неверагодны кампазітар! Зараз я сам сабе нагадваю смартфон, у якім забітая памяць, і ачысціць яе немагчыма. Столькі наслухаўся і нагледзеўся… Мне дастаткова некалькі тактаў музыкі, пару поглядаў, і зразумела, пра што гэта будзе і чаго вартае. А яшчэ я не магу атрымліваць задавальненне ад твораў мастацтва ў адзіноце. Мне абавязкова трэба з некім падзяліцца. Ды што казаць пра мастацтва… Я на рыбалку не магу хадзіць адзін. Іначай застаецца толькі здабыча, а мяне гэта не цікавіць. Мяне цікавіць працэс, калі можна дзяліцца ўражаннямі, адчуваннямі… Фраза “Я раблю мастацтва для сябе” – мана. Вядома, усё, што я раблю, я раблю ў надзеі, што пачую водгукі адзінадумцаў. І камусьці гэта будзе цікава гэтак жа, як мне. Аднойчы я прачытаў, што калі мастацтва патрабуе тлумачэнняў, гэта філасофія. Так, у нечым я згодны. Успомніце супрэматызм, Малевіча…
–Ну так, Малевіч да “Чорнага квадрату” напісаў цэлы трактат.
–З другога боку, філасофія таксама можа выклікаць пачуцці. Калі адчуваеш пэўны інтэлектуальны ўзровень зносінаў, гэта такое задавальненне…
–Герман Гесэ падобнае вывеў у рамане “Гульня ў шкляныя перлы”.
–Так… Але я пераканаўся, што ўсё неадназначна. Нядаўна ў фэйсбуку я напісаў: “І ўсё ж жыццё чалавечае развіваецца па спіралі, з’яўляючыся з кропкі і, набраўшы цэнтрабежную сілу, адлятае ў невядомасць. Кожны віток — год. У пачатковай стадыі час рухаецца павольна. Набіраючы абароты / гады, час паскараецца. Той, хто імкліва стартуе, рана сыходзіць. І яшчэ: галоўнае прызначэнне чалавека на зямлі — працяг роду чалавечага. Усё астатняе, каб не сумна было жыць! Інакш кажучы: наша жыццё — танцы глушцоў на таку. Надакучыла таньчыць – прывітанне, старасць!» Адна жанчына мне запярэчыла ў каментары, маўляў, у кожнага сваё прадназначэнне. Я адказаў: “Чалавек перш за ўсё разнавіднасць жывёльнага свету, але надзеленая інтэлектам. Каб стаць чалавекам, недастаткова нарадзіцца. Неабходна прыкласці немалыя намаганні, каб ім стаць. Дарэчы, развіты інтэлект не заўсёды бывае са знакам плюс. Гэта тычыцца толькі свецкага жыцця”. Мая апанентка згадзілася.
–Нечакана пачуць ад вас разважанні наконт жывёльнай прыроды чалавека…
— Гэта толькі складнік. Сапраўдныя мастакі – праваднікі “адтуль – сюды”. Некаторыя вобразы я бачыў менавіта ў сне, каля чатырох раніцы. Уставаў, запісваў ці замалёўваў. Асабліва музыку. Сапраўдную музыку немагчыма прыдумаць. Усё зверху ідзе… Вядомы прыклад – Чайкоўскі, які раніцай уставаў і запісваў тое, што пачуў ноччу. Дару імправізацыі немагчыма навучыцца.
–Ну, ёсць і фізіялагічнае тлумачэнне: мозг над улюбёнай тэмай працуе і ў сне, а ў стане сна адключаецца наша “рацыё”, вызваляецца падсвядомасць… Вось і нараджаецца твор. А наконт “немагчыма навучыцца” — дык сёння існуе столькі ўсемагчымых курсаў, дзе абяцаюць навучыць за грошы хоць раман пісаць, хоць сімфонію…
–Гэта бліжэй да штучнага інтэлекту. Навучыць можна прафесіі, а таленту не навучыш.
–А навучыцца прафесіі, рамяству – трэба цярпенне, працалюбства… Гэта таксама не ў кожнага ёсць. Хочуць жа – заплаціў, праслухаў курс, і ўсё ўмееш. А яшчэ хацела папытацца пра ваш мультфільм “Канчэрта гроса”… Узяць за аснову апавяданне Дзіна Буцаці – гэта вам сцэнарыст Сяргей Булыга падказаў?
–Так. Вельмі таленавіты чалавек быў. Фантастыку пісаў. Мы з ім вучыліся разам на вышэйшых курсах у Маскве, ён на сцэнарным аддзяленні, я на рэжысёрскім. Творчасць Дзіна Буцаці ён для мяне адкрыў…
–Вельмі адпавядаюць кнігі Буцаці таму, што вы звычайна здымаеце. Страх быць не такім, як усе, існаванне ў клетцы, імкненне выйсці за яе межы…
–Удакладню… Клетка – гэта ўнутры самога сябе. Гэта не нейкая існуючая звонку перашкода… Яна існуе ў кожным чалавеку, і, вядома, ён хоча пашырыць яе межы, выйсці, нешта адчуць… Усё мастацтва на суперажыванні пабудаванае. Калі і ў гледача ці чытача ўзнікае суперажыванне – значыць, аўтар дасягнуў сваёй мэты.
Пра рэжысёраў, мастакоў і джаз
–Можа, не зусім далікатнае пытанне… Але Ваша адукацыя, ваш талент дазваляюць вам самому быць мастаком-аніматарам. Вы ніколі не малявалі свае мультфільмы, ні разу не спрабавалі?
–Не, у мяне такой задачы не было. Я ведаю свае межы, свае магчымасці. Як у мастака, у мяне школа Сяргея Пятровіча Каткова, легендарнага мастака-педагога – жывапіс, пейзажы… Далей я не пайшоў. Не, я, вядома, спрабаваў нешта рабіць у анімацыі. Больш за тое, калі працую з мастаком, абавязкова раблю раскадроўку сам. Пасля аддаю яе мастаку, той робіць стылявую раскадроўку… Я раблю сэнсавую, а мастак – стылявую, паводле маёй… Таму я, вядома, абавязаны ўмець маляваць. Так, нейкія персанажы больш-менш фармуюцца ў мяне, але мастак усё адно робіць сваё. Гэта вялікая памылка, калі людзі ў нашай сферы думаюць, што яны могуць усё самі рабіць, таму што нашы прафесіі розныя. Рэжысёр – асобная прафесія, аніматар – асобная, мастак-пастаноўшчык – асобная… Калі выйшаў фільм “Капрычыа”, знайшліся тыя, хто казаў мастаку Сашу Верашчагіну, што гэта ж ён сам зрабіў кіно, мог і без рэжысёра абысціся… Як мастак, ён сапраўды выдатны, яркі. І вось Саша паверыў у тое, што яму казалі, і паспрабаваў рабіць фільмы самастойна, як рэжысёр. І зараз жа ўсё стала на свае месцы… Пацвердзілася, што рэжысура – асобная прафесія, і мастак не абавязкова ёю валодае. У Эльдара Разанава ў ягонай кніжцы ёсць паўжартоўнае вызначэнне, што рэжысёр – гэта чалавек, які прысвойвае сабе працу ўсіх астатніх людзей. Так… Але толькі рэжысёр ведае, каго запрасіць працаваць на фільм, і што з гэтага чалавека можна ўзяць для агульнай справы. Таму аўтарам фільма ўсё адно з’яўляецца рэжысёр.
–Так што кожная анімацыйная стужка пачынаецца з рэжысёра, з яго задумы?
–Канешне. Рэжысёр знаходзіць тэму, ідэю, вырашае, як гэта рэалізаваць. Таму што не кожны мастак можа рэалізаваць тэму, якую задумаў рэжысёр. Уявіце сабе “Вожыка ў тумане” у стылі “Ну, пачакай”… Гэта забіла б ідэю.
–Але вам увесь час, відаць, прапаноўваюць нейкія тэмы, сцэнарыі… Не можа быць, каб вы не працавалі на замовы.
–Ведаеце, я ў гэтым сэнсе шчаслівы чалавек. Як правіла, я заўсёды сам прапаноўваў свае варыянты. Адзінае, мне часам гаварылі – хопіць займацца мастацкімі вычварэннямі, зрабіце для шырокай аўдыторыі. Так з’явіўся серыял “Несцерка”…
–То-бок вы свядома пайшлі на тое, каб дзеля пашырэння аўдыторыі зрабіць… ну як бы папрасцей?
–Не тое каб папрасцей… У мастакоў няма простых задач. У іх ёсць задачы больш цікавыя, менш цікавыя. У мяне мелася задача – каб і цікава шырокай аўдыторыі, і не абурала эстэтаў. Мне важна было, каб дакладна прасочвалася думка, ідэя. Кожная серыя заканчваецца беларускай прымаўкай.
–Я ведаю, што вы іграеце джаз… Чым ён вас прываблівае? Можа быць, сваёй разняволенасцю?
–Свабода ў мастацтве — вельмі слізкая тэма… Не трэба блытаць свабоду з усёдазволенасцю. Гэта розныя рэчы. У савецкі час казалі, што свабода – гэта ўсвядомленая неабходнасць. Што тычыцца джаза, я сапраўды люблю джаз. І ведаеце, чаму? Стыль майго жыцця – імправізацыя. Я іграю традыцыйны джаз. У мяне ёсць праграма на паўтары гадзіны — я іграю нон-стоп. Задаецца тэма, ад “Бітлз” да сучаснай музыкі, і я імправізую.
–А дзе выступаеце?
–У вёсцы ў нас ёсць цудоўная сядзіба “Тры мядзведзі”, мяне часам запрашалі выступіць. Людзям вельмі падабалася. Паколькі я рэжысёр, я ж адчуваю аўдыторыю. Часта прыходзяць з дзецьмі – я і дзецям нешта іграю, на тэмы з мультфільмаў. Як у джазе, у маіх фільмаў няма адзінай стылістыкі, па якой іх можна пазнаць, як у Кацёначкіна ці Пятрова. Усе фільмы ў мяне розныя…
–А як жа цыкл вашых “музычных” стужак – “Капрычыа”, “Ронда капрычыёза”, “Канчэрта гроса”, “Прэлюдыя і фуга”?
–Толькі назвы падобныя…
–Не, усё-ткі там шмат агульнага… Ад мэсэджу да прысутнасці класічнай музыкі…
–Можа быць… Я толькі парадуюся, калі вы нешта агульнае вылучылі. Я проста захапляюся нейкай тэмай і пачынаю на яе імправізаваць.
–Прычым я чытала, што ў кіно вы трапілі выпадкова. Што вас сустрэлі ля кінастудыі аператар Віталь Нікалаеў і мастак Вячаслаў Кубараў, і запрасілі на працу…
–Я нават не мог тады марыць, каб патрапіць у кіно, таму што ведаў, што гэта немагчыма. Ведаў пра вар’яцкія конкурсы ў ВГІК… А мы пераехалі тады ў кватэру побач з кінастудыяй. Я якраз быў у акадэмічным адпачынку ў кансерваторыі… Ішоў дахаты, падыходзяць двое… “Чым ты заняты?” – “Ды ў акадэмічным адпачынку зараз…” –“Ну, пайшлі да нас на студыю…”
–Чаму ж яны вас паклікалі? Зусім незнаёмыя людзі? Па знешнім выглядзе? Тыпаж спадабаўся?
–Хутчэй за ўсё так. На студыі быў дэфіцыт творчай моладзі. Мяне запрасілі быць асістэнтам мастака на карціне “Годны да нестраявой”. Але там здарылася надзвычайная сітуацыя: перафарбавалі каня, і конь памёр.
–О Госпадзе… Так у Леанарда да Вінчы здарылася, які аднойчы дзеля прадстаўлення пазалаціў хлопчыка…
–І ў выніку фільм спынілі. А мяне ж ужо паклікалі, я пачаў афармляцца… Ну што, сказалі, пакуль ідзі на другі фільм – Коля Калінін здымаў стужку “Ствары бой”, якая выйшла ў 1969 годзе. Я быў там асістэнтам мастака. А ў наступны фільм мяне ўжо запрасілі ў якасці асістэнта рэжысёра. Тым часам я закончыў кансерваторыю, атрымалася невялікая паўза з кіно, але не зусім я з ім развітаўся. Пачаў пісаць музыку для кіно. Напісаў шмат для дакументальных фільмаў. Мы працавалі над спартыўнымі фільмамі з рэжысёрам Сярожам Лук’янчыкавым, за музыку да фільма “Паляванне на золата” я нават прыз атрымаў… І тут з’явіліся Ларыса Зяневіч і Валодзя Піменаў, якія паклікалі мяне напісаць музыку да іх дыпломнага фільма “Хлопчык і птушка”. Так я трапіў у анімацыю… Таму што гэта было кіно, зусім не падобнае да таго, што я бачыў да гэтага, не Дысней, не Іваноў-Вано… Сучаснае, новае мысленне… Я ўбачыў бясконцыя магчымасці анімацыі, закахаўся ў гэтае мастацтва… А ў мяне якраз праблема здарылася… Я чаму ў адпачынак акадэмічны сыходзіў… Праблема з рукамі. Іначай ніколі б у жыцці не прамяняў музыку ні на якае іншае мастацтва.
–Траўма?
–Не. Перайграў рукі. Рыхтаваўся да конкурсу, і перайграў рукі. У выніку давялося сысці ў акадэмічны адпачынак. А потым… Як выканаўцу, дарога мне была закрытая. А выкладчыцкая дзейнасць мяне мала натхняла. А тут – анімацыя…. У анімацыі прыдалося ўсё, чаму мяне калісьці мама навучала. Жывапіс, музыка, замежныя мовы…
–А мама па адукацыі была хто?
–Яна ўвогуле не мела ніякай прафесійнай адукацыі. Проста вельмі таленавіты ад прыроды чалавек. Яна з радавітай сям’і, Замаронавы-Хрушчовы, яіцкія казакі, Уральск. Не, гэта іншыя Хрушчовы, да Мікіты Сергеевіча адносінаў не маюць… Пры ўсіх сваіх талентах мама найперш стварала ўсе ўмовы, каб тата адбыўся, як архітэктар. Яна яго цалкам вызваліла ад побытавых праблем, і ён займаўся толькі архітэктурай, ды камунікаваў з сябрамі. А запрасіў яго ў Мінск старшыня Дзяржбуда БССР Уладзімір Кароль, яны калісьці былі аднакурснікамі ў Ленінградскай акадэміі мастацтваў.
Пра няпростую музычную долечку
–А вас мама прымушала займацца музыкай?
–Так. Насамрэч у мяне з музыкай склалася няпростая сітуацыя. Калі цікава, распавяду…
–Так, вядома, цікава!
–Я пачаў вучыцца музыцы ў пяць гадоў яшчэ ў Ташкенце, дзе мы пасяліліся адразу пасля вайны. Але пачалося яшчэ раней, з таго, што ў тры гады мяне мама павяла ў кіно. І мы паглядзелі фільм “Вяселле Фігара”. Я прыйшоў дадому і падабраў на фартэпіяна мелодыю адтуль. У фільме “Капрычыа” ёсць мой фатаздымак, дзе я ў тры гады сяджу за фартэпіяна. Гэта той самы момант… І мама сказала – усё, музыкант! А ў той час усе хацелі са сваіх дзяцей зрабіць нейкіх вундэркіндаў. Так у пяць гадоў я стаў займацца ў падрыхтоўчым класе пры Ташкенцкай кансерваторыі. А ў Танкенце тады выкладалі выкладчыкі з маскоўскай кансерваторыі, якія былі эвакуіраваны ў час вайны. Шмат хто, асабліва старыя, засталіся ў Ташкенце. Немаладая жанчына, якая займалася са мной музыкай, якраз была з Маскоўскай кансерваторыі. І яна мне дала такія выдатныя асновы… Я без усялякіх праблем паступіў у музычную школу ўжо тут, у Мінску. Не ведаю, ці быў у мяне тады абсалютны слых – бо цяпер не ўсе ноты чую. Калі паступаў, лічыўся адным з лепшых… Але патрапіў па класу фартэпіяна да жанчыны, цудоўнай музыканткі, якая, як я пасля ўжо зразумеў, мела сямейныя праблемы і зрывалася на вучнях. Калі я браў не тую ноту, магла схапіць мой палец і тыкаць у патрэбную клавішу, ці крутануць за вуха… Карацей, яна адбіла ў мяне ўсю ахвоту займацца музыкай. Я хадзіў на заняткі, а сам марыў іграць у футбол.
–Вось ён, той момант з фільма “Капрычыа”, з хлопчыкам у калідоры музычнай школы!
— Пяць гадоў я правучыўся… Мама адчула, што нешта не так, у шостым класе перавялі мяне па яе просьбе да іншага выкладчыка. Прафесар, такама цудоўны музыкант, даў мне іграць “Снежань” з “Пораў года” Чайкоўскага… Я сыграў фармальна, і прафесар паставіў пытанне аб маёй профняздатнасці як музыканта. На педагагічным сходзе дырэктар школы кажа – вы што, звар’яцелі? Вы зараз самі сабе прысуд падпісваеце, успомніце, з якімі дадзенымі вы гэтага вучня ўзялі, і ў што вы яго ператварылі! У выніку мяне перавялі да Барыса Грыгор’евіча Гарта. І вось ён стаў для мяне Настаўнікам. Пасля першага году вучобы ў яго на адкрытым уроку я іграў сі-мінорнае скерца Шапэна. Найскладанейшы твор. Усе ачмурэлі. Гэта той, які толькі што быў профняздатны? Не можа быць! Я тады моцна захапіўся музыкай. Іграў вельмі сур’ёзныя творы. Канцэрты Рахманінава, напрыклад. І ў кансерваторыю паступіў практычна без экзаменаў. Напісаў па парадзе Барыса Грыгор’евіча заяву ў клас Ірыны Аляксандраўны Цвятаевай. Але мяне тут жа ўзяў да сябе прафесар Бергер, якому я спадабаўся. Ён прафесар, Цвятаева – просты выкладчык. Я ў неразуменні ўзяў праграмы і ў Цвятаевай, і ў яго, пачаў абедзьве іграць. Карацей, мяне звінавацілі ў тым, што я двудушны… І мяне ўзяў да сябе загадчык кафедры Эпштэйн. Калі яму сказалі, што гэта непрыстойна, ён не знайшоў нічога лепей, як адправіць мяне ў клас да свайго сына Шацкага… Гэта ўсё адбываласяч вельмі хутка, цягам некалькі тыдняў. Скончылася тым, што я ўсё-ткі апынуўся ў Ірыны Аляксандраўны Цвятаевай. І заканчваў кансерваторыю складанейшай праграмай, сёмай санатай Пракоф’ева… Іграў два канцэрты, Чайкоўскага і Ліста… І вось перад заканчэннем кансерваторыі – хвароба рук. Я скончыў кансерваторыю ўжо завочна. Іграць мог, але пальцы ўжо былі не такія…
–І што, нічога нельга было выправіць?
–Не. Напачатку ўтварыліся шышкі на руках, мне іх раскатвалі, як цеста. Рабілі ўсялякія электрафарэзы… Нічога не дапамагала. Напачатку ўвогуле віселі рукі, як вяроўкі… Пальцы не варушыліся. Але так-сяк скончыў кансерваторыю. Праўда, у мяне былі даволі сур’ёзныя выкладчыцкія поспехі падчас педпрактыкі, многія прасілі ўзяць іх дзяцей у вучні, бо тыя пасля ўсе атрымлівалі пяцёркі. Але педагогіка, як я казаў, мяне не вабіла. Вось такая няпростая ў мяне музычная долечка… А джазам я захапіўся яшчэ ў школе. Калі пачалася гісторыя з рукамі, я не змог больш іграць класіку. А ў мяне ёсць сябар, джазмэн Гена Дайнека. Яго пасля кансерваторыі забралі ў армію, і я “трымаў” яму месца ў цырку, у аркестры.
Пра цырк, шанхайцаў і асветніцкія грошы
–Вы працавалі ў аркестры цырку?
–Так. З Мішай Фінбергам, маім аднакурснікам. Толькі ён іграў на трамбоне. А я чатыры гады там іграў на фартэпіяна. Мне давялося працаваць з шанхайцамі. Ведаеце, хто гэта? Музыканты нашага цырка былі рэпатрыянтамі з Шанхая. Барыс Райскі, Алег Лунгстрэм… Легендарныя джазмэны. Гэта ўнікальны досвед.
–Шанхайцы нечым вылучаліся?
–Яшчэ як. Перш за ўсё – адносінамі да справы. Дысцыпліне і стаўленню да дзяржаўнай маёмасці я навучыўся ў шанхайцаў. За поўгадзіны да пачатку прадстаўлення яны ўсе ўжо былі ў аркестровай яме – яе так называлі, хаця яна ў цырку наверсе. Касцюмы ў іх заўсёды былі ў ідэальным стане. Вельмі беражліва іх насілі, хаця іх нам мянялі кожны тыдзень, меліся дзве змены. Там, дзе інструмент датыкаўся да касцюма, падкладалі хустачкі. Калі нехта захворваў – усе пра гэта ведалі, і была ўзаемазамяняльнасць. Таму што кожны з гэтых музыкантаў іграў на многіх інструментах… І ўсе гэтыя рэпатрыянты прайшлі праз многае, усе зрабілі “ходкі”. І таму калі з’яўляўся новы чалавек у калектыве, яны вельмі насцярожана адносіліся. І да мяне месяцы тры прыглядаліся. Я сядзеў побач з Львом Уладзіміравічам Главацкім, ён іграў на барытоне – такі агромністы саксафон. І праз месяцы тры Леў Уладзіміравіч мне паказвае фотаздымак. Там ён у макінтошы на фоне знакамітай гасцініцы “Акцябрская” ў Піцеры, што ля Маскоўскага вакзалу. І кажа: “Гэта мой дом”. Не ведаю, ці яго сям’і належаў увесь будынак, ці нейкая кватэра… Пасля мы вельмі ўсе пасябравалі. Камандай ездзілі на рыбалку – у аўторак у цырку быў выходны дзень, і ў панядзелак пасля прадстаўлення позна вечарам мы выязджалі.
— Вашы калегі расказвалі пра сваё мінулае да рэпатрыяцыі, пра Шанхай?
–Вядома. Навучылі кітайскай лаянцы нават.
— А Волкава і Мамардашвілі таксама нешта запамінальнае казалі?
–Я не разумеў многага, пра што яны гаварылі, я проста быў зачараваны іх расповедамі – яны ж абодва неверагодна артыстычныя. Потым пачаў пераглядаць свае дзённікі, дзе запісваў, што яны гавораць, пачаў асэнсоўваць. Неяк прызнаўся Паоле Дзмітраўне… Яна кажа – нічога страшнага ў гэтым няма, вы ўсё зразумееце ў свой час. Многае запомнілася… Напрыклад, Паола Дзмітраўна расказвала пра “асветніцкія грошы”. Ведаеце, што гэта? Гэта калі ў часы Адраджэння арыстакраты зразумелі, што грошы трэба ўкладаць у мастакоў, якія іх увекавечаць. Калі яны будуць проста багатымі, пра іх забудуцца. А вось калі яны будуць выяўленымі на карцінах, застануцца ў гісторыі. І пачалі ўтрымліваць пры сабе таленавітых мастакоў. Вось вы задавалі пытанне пра замовы… Гэта нармальная сітуацыя. Калі ты мастак, ты на замову ўсё адно зробіш шэдэўр.
–Але ж заказчык дыктуе сваё… І не заўсёды ў яго добра з густам.
–Ну дык і атрымае тое, што дыктуе. Сёння мая галоўная задача – перадаваць маладым веды і ствараць для іх абстаноўку, у якой можа раскрыцца талент. І я рады, што ёсць некалькі вучняў, якія раскрыліся. Займаюся жывапісам. У мяне зараз каля сотні карцін. Бог дасць, зраблю выставу. Велізарная колькасць шаржаў на кінематаграфістаў. Дзіўна, што імі не карыстаюцца, падчас фестываляў можна было б рабіць выставы…
Гутарыла Людміла Рублеўская