Маладосць, №8 2025

“Творчасць прадугледжвае ўнутраную свабоду. Ты робішся такім рэжысёрам, якім цябе зробіць твой характар, твая асоба, гэта не схаваеш”. Так сказаў аднойчы ў гутарцы са мною гэты Майстар.

Ён мае права так гаварыць. Яго фільмы запамінаюцца адразу… «Зімародак», «Хлеб пахне порахам”, “Фруза”, “Бацькі і дзеці”, “Высакародны разбойнік Уладзімір Дуброўскі”, “Душа мая,  Марыя”… Легендарныя стужкі, якія ўвайшлі ў гісторыю. Лаўрэат дзяржаўнай прэміі СССР, заслужаны дзяяч мастацтваў Беларусі Вячаслаў Нікіфараў шмат гадоў працуне на беларускай культурнай пляцоўцы, хоць нарадзіўся не тут… Але карэнні ў яго, аказваецца, ёсць і беларускія – дзядуля па маці Георгій Уладзіміравіч Курт нарадзіўся на нашай зямлі.

Вось з гэтага дзядулі, пра якога няшмат вядома, і пачалася наша чарговая гутарка – на гэты раз у скверыку ля кітатэатра “Беларусь”, што вельмі сімвалічна… Вячаслаў Аляксандравіч расшукваў паходжанне прозвішча свайго дзеда: Курт на угра-фінскіх мовах, аказваецца, значыць “воўк”. Вось ужо і сюжэт…. Можа, і для кіно… А кіно — тэма балючая і няпростая, бо праблем у беларускага кінематографа на сёння хапае. Ці ёсць моладзь, якая здатная стварыць новае беларускае кіно на тым узроўні, які задалі класікі кінематографа?

Вячаслаў Аляксандравіч успомніў сваю прапанову колішняму рэктару Беларускай акадэміі мастацтваў Рычарду Смольскаму: выбраць у Беларусі дзесяць самых прыгожых хлапцоў і дзесяць самых прыгожых дзяўчат, навучыць іх усяму, ад адзінаборстваў да бальных танцаў, акторскаму рамяству, раскруціць, і каб яны былі нарасхват не толькі ў нас у Еўропе, але ва ўсім свеце. Каб яны стваралі партрэт, імідж Беларусі.

Пра дзяцей і геніяў

— Тады, можа быць, трэба пачынаць выхоўваць будучых творцаў не са студэнтаў, а яшчэ са школьнікаў, як у музыцы? Вунь як у Карэі існуюць школы трэйні, дзе выхоўваюць жорсткімі метадамі будучых айдалаў для шоў-бізнесу… А з другога боку, колькі талентаў прыйшло ў кіно параўнаўча позна, калі ўжо адбыліся, як асобы. У Літаратурны інстытут імя Горкага, дзе я вучылася, прымалі толькі пасля двух гадоў працоўнага стажу, прычым не вучобы на філфаку ці журфаку, а менавіта працы на вытворчасці: лічылася, што малады чалавек, які не паспытаў жыцця, не можа і напісаць штосьці сталае, у яго няма неабходнага досведу. Я нядаўна абмяркоўвала з вядомым дырыжорам, паважаным маэстра Аляксандрам Анісімавым тэму вундэркіндаў у музыцы… Але ж у кіно гэтая тэма таксама балючая! СМІ любяць публікаваць гэткія расследванні —лёсы колішніх дзяцей-кіназорак… І вельмі рэдка тыя лёсы складваюцца шчасліва.

–Былі і на маёй здымачнай пляцоўцы вундэркінды… Галоўнага героя апошняга майго фільма, “Тум-пабі-дум”, дзесяцігадовага хлопчыка, знайшлі ў Адэсе. Я ўбачыў яго ў перадачы тыпу “Ало, мы шукаем таленты”. Уключаю тэлевізар – і хлопчык чытае маналог дзетдомаўца… А ў маім фільме якраз герой дзетдомавец. Я ўразіўся. І грамадзянскі пафас, і эмоцыі, і драма… Цяжка апісаць. Нешараговыя дзеці – іх заўсёды цяжка апісаць, заўважалі? Хаця дзеці ж ад пачатку геніяльныя, як геніяльная сама прырода. Не, прырода – гэта норма, а геніяльнасць – па-за нормай. Дык вось, так Арцёма мы і знайшлі. Сыграў геніяльна, але што з ім цяпер, не ведаю. У фільме “Зімародак”, знятым у 1972 годзе, іграла трынаццацігадовая Ірачка Нарбекава. Сёння яна заслужаная артыстка Рэспублікі Беларусь. Падтрымліваем з ёй кантакты, вельмі шаную яе.  Нячаеўскі Дзіма Іосіфаў, які сыграў Бураціна, зрабіўся някепскім рэжысёрам…

–Чытала, адзін рэжысёр так выбіраў дзяцей на ролі: яны па адным заходзілі ў кабінет, кожнага прасілі стукнуць па стале. Усе паслухмяна стукалі… Нарэшце адзін на загад “Стукні па стале” сказаў: “Навошта?” О, нарэшце трапіўся той, хто думае! Самае то для кіно! Вы кажаце – усе дзеці таленавітыя… А чаму з іх вырастаюць бяздарныя дарослыя?

–У мяне таксама былі думаючыя дзеці на здымачнай пляцоўцы. І ў “Вялікіх прыгодах”, і ў “Ціхіх троечніках”, і ў “Зімародку”… Так, дзеці ад пачатку маюць талент да акцёрскай прафесіі. Тысячагадовая навука мімікрыраваць, прыстасоўвацца, ліслівіць ператвараецца ва ўстойлівае ўменне. Відачынства, “лицедейство” – самая старажытная прафесія. Вось, першабытныя часы… Сядзім мы ў пячоры… Нуда смяротная… Маманты звонку… І нейкі дзівачына пяе, прытанцоўвае. Дык яму цаны няма! Вось што такое відачынец – яшчэ з пячорных часоў! Пры пэўных намаганнях можна ў кожным і дарослым абудзіць здольнасць да акцёрства. Гэта і ў фільмах неарэалізму выкарыстоўвалі, італьянскія рэжысёры любілі здымаць непрафесіянальных актораў. І я здымаў, няшмат, праўда. Проста часам з імі трэба так важдацца, што гэта будзе нерацыянальна. Кант сказаў, што геній – гэта прыроджаная здольнасць душы, пры дапамозе якой прырода дае мастацтву правілы.  Гэта той выпадак, калі мы гаворым – вось, як быццам нехта водзіць маёй рукой з пяром ці пэндзлем. Момант, калі з цябе проста плыве натхнення…  Вундэркінд – той, у каго гэтая ўласцівасць душы развітая, і ён сам не ведае, як у яго атрымліваецца.

— Станіслаўскі казаў, што немагчыма іграць на адной сцэне з жывёламі і дзецьмі… Яны цябе ўсё адно перайграюць, бо прыцягнуць увагу і будуць больш натуральнымі. Сёння чалавек з дзяцінства развучваецца быць сабой. Фэйсбук, Інстаграм, Цік-Ток… Дзеці вучацца здымаць ролікі, у якіх іграюць на публіку, абы атрымаць пабольш лайкаў. Выконваюць флэшмобы, якія часта вельмі небяспечныя… Вам не здаецца, што сёння паняцце прафесійнага кіно проста знікае? Кожны сам сабе артыст, сам сабе рэжысёр… На фестывалях часта з’яўляюцца фільмы, знятыя людзьмі, якія не маюць спецыяльнай падрыхтоўкі. Фільмы знятыя непрафесійнай апаратурай – ды проста на смартфон…

–Гэта не з’ява часу, не прыкмета менавіта цяперашняга пакалення. Гэта тысячагадовы ліцадзейскі людскі досвед, гены… Проста зараз гэта абудзілася. Памятаю, у дзяцінстве мы ішлі чарадою з кіно, і я распавядаў убачанае прыяцелям — і не проста распавядаў, а праігрываў у асобах: “А вось ён так, а памятаеш, ён гэтак, а ён бяжыць, бяжыць, а побач узрываецца… “ “Ды ладна, мы, ціпа, бачылі…” А самі з задавальненнем пражываюць сюжэт зноў і зноў. То-бок мне хацелася убачанае на экране паўтарыць, увасобіць, рэстаўраваць… Але я такі быў адзін, у іншых меліся іншыя інтарэсы. У нашай кампаніі знаходзіўся адзін паэт – хлопчык дробны, далікатны, з вельмі беднай сям’і… А другі з космасу.

–Гэта як?

–А ён усё ведаў пра астраномію, таму што яму патрапілася кніга Перэльмана “Займальная астраномія”. Кажа – “Праз сонца можна праляцець. Гэта ж газ? Значыць, можна”. – “А тэмпература?” – “Вось гэта праблема. Але яна вырашальная”. І пачынае разважаць… Я адчуваў лёгкую зайздрасць — мне ніколі столькі не ведаць. Ён пачынаў тлумачыць, што такое светлавы год… Нам дванаццаць-трынаццаць, ніякае ўяўленне не магло дапамагчы ўявіць адлегласць у сто тысяч светлавых гадоў… А ў гэтага пакалення – даступнасць інфармацыі. У кожнага тэлефон, у камеры якога дастаткова пікселяў, і яна лепей за тую оптыку і плёнку “фудзі” і “кодак”, якія былі ў нас дваццаць гадоў таму…  

Пра ўнікальнасць і космас

–Значыць, пры такой агульнай даступнасці варта чакаць росквіту кіно?

–Для росквіту кіно патрэбная падтрымка дзяржавы і грамадства. Памятаю, калі мы вучыліся ва ВГІКу, мяне запрасіў мой аднакурснік у Тбілісі. Вось мы ходзім па вуліцах, зазіраем у кавярні… І я пытаюся ў свайго сябра – “Я разумею, што грузіны народ гасцінны, але адчуваю, што іх увага да нас нейкая празмерная… Гэта ці не з-за цябе? Ты, можа, тут якісьці важны чалавек, ці ў цябе бацька вялікі начальнік?” А той кажа – “Ідыёт! У цябе на пінжаку значок ВГІК. Тут кожны пацан ведае, што такое ВГІК. Ты для іх небажыхар”.  А я і гляджу – рознага ўзросту мінакі, і ўсе з такой да нас пашанай… Мне і ў галаву не прыходзіла, што прычына — гэты маленькі значок… Ён прыгожы такі быў, перламутравы… Ну дык у Грузіі  ж і кіно якое было! У 1970-х гадах мяне абралі сакратаром саюза кінематаграфістаў па працы з творчай моладзю. Паслалі на з’езд кінематаграфістаў у Грузію. Вось сядзім мы на галёрцы… Выступае нехта, увесь прэзідыум трымціць. Побач сядзяць грузіны, смяюцца. Я пытаюся – што адбываецца? “А зараз яны яго зарэжуць!”—“Каго?” –“А вось таго, хто на трыбуне быў”. У чым жа справа? Яны адсмяяліся і тлумачаць: выступоўца казаў, што кожны год на рэжысёрскія аддзяленні паступае вельмі шмат грузін… Нашто нам столькі рэжысёраў? У нас іх 70 ці 80, а выпускаецца пяць карцін у год! Трэба скараціць…

–Але логіка таго выступоўцы зразумелая – чым тыя рэжысёры будуць занятыя, калі немагчыма кожнаму даць здымаць фільм?

–Лічылася – на кінастудыі рэжысёраў мусіць быць адзін к тром: пяць фільмаў здымаецца ў год – значыць, павінна быць пятнаццаць рэжысёраў у штаце. Тады рэжысёра фільма “Бацька салдата” Рэзо Чхеідзэ прызначылі галоўным дырэктарам “Грузіяфільма”. Я сустрэўся з ім і спытаў – а як жа гэтыя восемдзесят рэжысёраў на вашай студыі, што яны робяць? “Працуюць”. –“Як? Усе нешта ставяць?” Не, працуюць асістэнтамі, адміністратарамі, мастакамі, другімі рэжысёрамі. Нават хлапушкамі. А сітуацыя такая: сёння я ў цябе на здымачнай пляцоўцы працую “хлапушкай”, а заўтра – ты ў мяне. Геніяльна! Мець такую групу – ва ўсіх вышэйшая рэжысёрская адукацыя! І ў выніку то адзін рэжысёр, то другі выходзіць з шэдэўрам. Наракаюць – Беларусь маленькая краіна, таму ў нас праблемы з кінематографам. А хіба справа ў велічыні? Можна рабіць адну-дзве карціны ў год, але рабіць іх па-свойму, а не спяваць з чужога голасу… Як казаў Сяргей Ясенін —

Канарейка с голоса чужого –

Жалкая, смешная побрякушка.

Миру нужно песенное слово

Петь по-свойски, даже как лягушка.

–Вельмі прыдатны слоган для моладзі…

–Менавіта! Вось і хачу параіць маладым – спяваць па-свойску… Квакайце, як жабкі, каркайце, як вароны, пішчыце, як камары… Кожны з вас – непаўторны і ўнікальны. Як бы ты ні спяваў – кракаў, пішчэў, каркаў – усё добра, таму што ты выяўляешся, ты жывеш. У Кітаі вынішчалі вераб’ёў – у выніку падзенне ската, зменшыўся ўраджай рысу, экалагічныя праблемы. У савецкі час былі спробы пазбавіцца ад камароў на Поўначы – і адразу пагалоўе пясца зменшылася… Любая істота ў свеце мае незаменную каштоўнасць. І ты жывеш для таго, каб жыць менавіта сваім жыццём і даваць жыць іншым. Нават тым, хто табе не падабаецца, чые адметнасці цябе раздражняюць. Каштоўнасць жыцця добра разумеецца, калі ты ўявіш мільён светлавых гадоў Сусвету… Ты нават не парушынка, ты нуль… А ў тваім мазгу мільярды нейронаў… Навошта? Прырода ж не церпіць залішняга. Зараз можна замяніць любы орган у чалавеку, акрамя мозгу. Закон захавання энергіі кажа, што энергія не бярэцца ніадкуль і не знікае ў нікуды. Жыццё – гэта форма энергіі.  Усё, што выходзіць за межы задавальнення базавых фізічных патрэб, тое, што ты разумееш, усведамляеш, асонсоўваеш – гэта і ёсць чыстая энергія, і яна нікуды не знікае. Застаецца і пераходзіць у іншую форму… У кожнага з вас, маладыя, ёсць тэлефон з пікселямі… А калі хто раскашэліўся на фотаапарацік з камерай, увогуле багацей. Дык здымаце ўсё, што ў галаву прыходзіць.

–Але ж не кожнаму можа прыйсці ў галаву нешта канструктыўнае і арыгінальнае…

–Для папярэджвання чагосьці небяспечнага ёсць закон… Ну здымеш ты, як нехта выскачыць з дваццатага паверху… Ну вылічаць цябе… Для гэтага і патрэбна прававая дзяржава, каб ты не адкупіўся і атрымаў па поўнай, каб іншыя твае равеснікі такога не ўчынялі. Наконт арыгінальнасці… Здымаць рамонкі і каханую дзяўчыну гэта яшчэ не кіно. І гэта не цягнік братоў Люм’ер – прайшлі часы, калі людзям было дастаткова ўбачыць на экране гэты цягнік, спалохацца і збегчы з залы. Што такое сёння кіно? Вуліца, людзі. Чалавек упаў, і ўсе праходзяць паўз яго. І раптам нехта падыйшоў, нахіліўся. Вось, кіно пачынаецца… Раней не было чым такое фіксаваць, а зараз ёсць… Кіно – гэта не тое, што мы бачым. Гэта тое, як мы абменьваемся уражаннямі. Можна цешыць сябе ілюзіяй, што мы наблізіліся да нейкай аб’ектыўнасці. А можна проста зразумець, што я такім чынам удакладняю сваё бачанне свету. Таму што мае вока, мае пачуцці адрозніваюцца ад штучнай свядомасці кіно.

–Вы згадалі пра штучнасць кіно… Але сёння кіно робіць і штучны інтэлект. Увайдзі ў адпаведную праграму, замоў пэўны сюжэт, стыль, атрымаеш кліп з героямі з тварамі любых знакамітых актораў, ці табе змадэліруюць патрэбны тыпаж… Нядаўна прачытала, як кітайскае агенцтва па працы з акторамі прадало твар сваёй галоўнай зоркі для выкарыстання штучным інтэлектам… Гэта значыць, што той бедны хлопец, падпісаўшы калісьці рабскі кантракт, ужо нават права на сваё аблічча страціў, і яго вобраз будзе з’яўляцца невядома дзе, незалежна ад ягонай згоды.

— Мы ўсе разам, усе восем мільярдаў насельніцтва планеты, ствараем нейкую агульную карцінку ўспрыняцця свету. Пра штучны інтэлект я ведаю мала. Але мне здаецца, што гэта проста вельмі паскораная апрацоўка інфармацыі. Ён робіць за імгненне тое, на што мы трацім гадзіны, а можа і паўжыцця. У гэтым сэнсе ён патрэбны… Але ці можа ён замяніць творчага чалавека? Для мяне гэта пытанне адкрытае. Хто ведае, мо і зможа. З другога боку, штучны інтэлект – небяспечная цацка. Востры меч, які кінулі ў натоўп.

Пазітыўны бок у тым – што ён яшчэ адзін сродак для рэалізацыі ўласных творчых ідэй. Праўда, небяспека, што чалавецтва развучваецца думаць. Тыцнуў пальцам – атрымаў інфармацыю. Тут самы час згадаць пра сваю ўнікальнасць. Я лічу, што галоўным крытэрыем усяго ўсё-ткі застанецца чалавек. Памятаеце, калі Пушкін працаваў  над “Яўгенам Анегіным”, пісаў сябру – “Уяві, якую штуку ўтварыла мая Таццяна.  Яна выйшла замуж. Гэтага я ад яе не чакаў”. Вось што гэта такое? Згадаю, што прыблізная ёмістасць нашай памяці секладае ад 3 да 1000 тэрабайт. Для параўнання: Нацыянальны брытанскі архіў, у якім захоўваецца гісторыя апошніх дзевяці стагоддзяў, займае ўсяго 70 тэрабайт. У нашым мозгу 100 000 кіламетраў квывеносных сасудаў. Мозг таксама складаецца са 100 мільярдаў нейронаў – столькі зорак у нашай галактыцы. Ён уключае ў сябе больш за 100 трыльёнаў нейронных сувязяў (сінапсаў). Тое, што зроблена, створана чалавекам, не павінна яго пераўзыходзіць, іначай – “эфект Таццяны”, і чалавек самаўхіліцца.

–Унутраная логіка самога твора, якая не залежыць ад стваральніка.

–Можна яшчэ ўніверсальней сказаць: гераіня для паэта – жывы чалавек, а жывы чалавек непрадказальны. Герой твора не можа быць разумней за аўтара. А тут Таццяна аказалася свавольней за Пушкіна… Мяне зачароўвае гэты парадокс…

Пра экранізацыі і інтэрпрэтацыі

–А здаралася, што і вы падчас працы над нейкім фільмам мянялі літаратурную аснову з-за ўнутранай логікі таго твора, які мовай кіно робіце вы? Бо я ведаю з уласнага досведу, што мова кіно – іншая, чым мова літаратуры…

–Зразумела, што літаратурнае слова і экранная пластыка – розныя рэчы. Але я ніколі не быў наватарствуючым, калі рабіў экранізацыі… Вось калі б мне падарылі другое жыццё, і я здымаў гэта сёння, я б наламаў дроваў…

–І “Бацькоў і дзеці” знялі б па-іншаму?

–І “Бацькоў і дзяцей “ зняў бы па-іншаму. Разумееце, я з вялікай пашанай ставіўся да аўтараў. Калі быў усплёск поспеху “Бацькоў і дзяцей”, у “Литературной газете” зладзілі дыскусію, у якой удзельнічалі Таўстаногаў ды іншыя гіганты, і мне, як аднаму з аўтараў нашумелай экранізацыі, прапанавалі напісаць да тае дыскусіі артыкул. Я назваў яго “Галоўны герой – аўтар”. Мне надзвычай важна адгадаць, што ўкладваў аўтар. Я не магу так, як сучасныя прадзюсары. “А пры чым тут аўтар?” – яны гавораць. Заключылі дамову – і там прапісана, што раз заплацілі, усё належыць ім. А ўжо калі аўтара даўно няма, дык увогуле не цырымоняцца. Па-свойму яны маюць рацыю… Але мастак не павінен так думаць, як думае прадзюсар. Але я ўсё-ткі нешта мяняў. У тых жа “Бацьках і дзецях” была роля слугі, на якую ўзялі акцёра з эпізоднікаў… Ён жа будзе маячыць… Там жа шмат сцэн у доме Кірсанава, хай ён будзе на другім, трэцім плане… Ну не прыдумваць жа яму ўвесь час нейкія дзеянні. Гэта адцягне ўвагу. А ён жа яшчэ задзейнічаны ў двубоі Паўла Пятровіча з Базаравым. За няйменнем іншага Базараў кажа слузе: вось ты будзеш маім секундантам. Той затросся, схаваўся за бярозай… Выдатная сцэна! І я падумаў, што слуга так да гэтага моманту надакучыць гледачу, што сапсуе сцэну двубою. І я прыдумаў на пачатку фільма сцэну, якой не было ні ў арыгінале, ні ў сцэнарыі: ноччу, калі ўсе спяць, слуга ставіць свечкі перад агромністымі люстэркамі, і адпрацоўвае манеры, якія падгледзеў у паноў. Важнічае… І далей ён мог проста стаяць у кадры, як бервяно. Але гэта было ўжо значна, бо падсвядомасць гледача падказвае: дай яму волю, ён будзе як Павел Пятровіч паводзіцца. Калі працаваў над экранізацыяй “Дуброўскага”, тое, што там адным радком, як пасварыліся два памешчыкі, трэба было паказаць, а значыць, дапісваць сцэны, дыялогі… Але вы, відаць, хочаце пачуць не пра адаптацыю твора на мову кіно, а пра больш кардынальнае ўмяшальніцтва. Вось адзін нядаўні прыклад: “Злачынства і пакаранне” рэжысёра Мірзоева, дзе паказваецца сучасны Пецярбург, героі ў сучасных адзеннях… Вой, як раз’ятрыліся ў сеціве… Аб Мірзоева ногі выцерлі. Хаця ў сусветным кінематографе падобнае даўно робіцца. Як для мяне, дык цікава атрымалася. Свежае прачытанне. Бо рэжысёр не абмежаваўся задачай дакладнага ўвасаблення атмасферы, этнаграфіі і гэтак далей. Па-першае, дакладна аднавіць немагчыма… Ты што, быў сведкам тых гадоў, вітаўся за руку з Фёдарам Міхайлавічам Дастаеўскім? Значыць, ты сёння з усяе моцы намагаешся падрабіцца пад тыя часы, нібыта так і было. Але часта гэта выглядае смешна. Гэта такая ж, альбо і большая мана, як калі сюжэт асучасніваюць.

— Мы наракаем, што няма цікавых сцэнарыяў, цікавых сюжэтаў… А чэшскі рэжысёр-сюрэаліст Ян Шванкмаер у 2022 годзе, калі яму было 88, зняў фільм “Кунсткамера”, дзе цягам двух гадзін пад класічную музыку проста паказвае свой дом, напоўнены дзіўнымі рэчамі – сюрэалістычнымі лялькамі, керамікай, карцінамі, энтамалагічнымі калекцыямі… І глядзіцца на адным дыханні. Там не вымаўляецца ні аднаго слова, там няма сцэнарыя і сюжэта, не паказваецца ніводнага жывога героя… І ўсё-ткі атрымаўся глыбокі фільм, які штурхае на развагі.

–Сюрэалізм мяне не вельмі прываблівае. Мне ўсё-ткі трэба сцэнарый, у якім была б для мяне нейкая зачэпка. Мне трэба аўтар. Вось зараз мы з суаўтарам працуем над сцэнарыем пра тое, як сучасны рэжысёр працуе над п’есай Шэкспіра.  Я сказаў – нельга кранацца Шэкспіра, не пераасэнсаваўшы неад’емныя ад яго банальнасці.  Адна з іх – “увесь свет – тэатр, і людзі ў ім акторы”. Суаўтар шалеў, ну гэта ж відавочнасць – казаў ён. Няхай так… Але не ўлічваць гэта немагчыма. І гэта прывяло нас да нечаканага, змусіла перагледзець жыццё героя-рэжысёра такім чынам, каб яно было падобным да таго, што адбываецца ў п’есах Шэкспіра. У п’есе “Цімон Афінскі” герой з-за здрадаў бліжніх робіцца мізантропам і сыходзіць з жыцця. І з нашым героем адбываецца тое самае, паводле формулы “свет такі кепскі, што куплю білет і на злосць кандуктару пайду пешкі”. І вось, 1950-я гады, гэты рэжысёр пасля спектаклю выходзіць на сцэну і аб’яўляе, што збіраецца сысці з жыцця… І прапаноўвае гледачам, як у калізеі, паказаць пальцам уніз ці ўверх, жыць яму ці не. Усе прагаласавалі – “Жыць!”. Хоць гэтым парушылася задума Шэкспіра. А пасля высвятляецца, што і гэтую жыццёвую гісторыю разыгрывалі акторы.

–Складаная задума… Шматслойнасць, калі кожны глядач разумее на сваім узроўні?

–Так. Крытык Андрэй Плахаў заўважыў, што ў сучасным кінематографе існуе “трэнд незразумелага”. Гэта азначае – не ўсё павінна быць зразумела ў фільме. Сучасны фільм мае права на тое, каб не ўсё ў ім было разжавана.

–Я чытала, што ў кітайскім кінематографе вельмі выразны падзел на высокае кіно і масавае, так называныя дарамы.  Дык вось, аказваецца тых дарам, якія зараз заваёўваюць папулярнасць ва ўсім свеце, у год здымаецца каля тысячы! Тэлесерыялы, веб-дарамы, міні-веб-дарамы… Для нас такое цяжка ўявіць! Канвеер. Адразу ўспамінаюцца нашы літаратарскія дыскусіі пра тое, як зрабіць папулярнай беларускую літаратуру: гучала меркаванне, што для гэтага павінна з’явіцца масавая літаратура на беларускай мове.

–Камерцыйнае кіно, дарамы магчымыя толькі пры наяўнасці трывалага, моцнага мастацкага кіно.  Фестывальнага, аўтарскага… Я неафітам тлумачыў шмат гадоў: вы марыце, каб камерцыйнае кіно прыносіла вам грошы… Але пакуль не будзе высокага кіно такога ж узроўню, якім яно было ў беларускім кінематографе ў 1960-80-я, ні аб якой камерцыі гаворкі няма. Ці вы спакусіцеся на копрадукцыю, сумесную вытворчасць… Але там глядзіце, не згубіце ўсё нацыянальнае, тое, што нас вызначае і вылучае, не згубіце сваіх рэжысёраў і іх ідэі. Рэжысёр – лідар. А з лідарствуючым чалавекам вельмі цяжка. А яшчэ з лідарам багатым, калі ганарары ў яго высокія. Цяпер мы жабракі. Мае фільмы сёння паказваюць па ўсіх каналах. Але я за іх нічога не атрымліваю. А чаму? Таму што ў 1960-я некалькі ўшанаваных рэжысёраў звярнуліся ва ўрад і ЦК ад імя кінематаграфістаў – мы, маўляў, дабраахвотна адмаўляемся ад налічэнняў за пракат сваіх фільмаў.  Але што ж — сёння я буду хадзіць і з кожнага свайго сеансу працэнты выбіваць?

–У вядомых творчых людзей часта ўтвараюцца дынастыі… Вашы дзеці, унукі звязаныя з кіно?

–Унук у дзяцінстве здымаў аматарскія сюжэты, я ўсяляк заахвочваў, думаў – толькі б не перарвалася… Перарвалася. Вырас, пачаліся іншыя зацікаўленні…

–А хіба вы ніколі яго не здымалі ў сваіх фільмах, хоць у масоўцы?

–Не.

–А дачок?

–Дачок здымаў. Мае дзяўчынкі цудоўныя актрысы. У фільме “Душа мая, Марыя” сямігадовая Радачка выдатна сыграла маленькую цыганку. Па сюжэце ў Чарнобыльскай зоне з марадзёрам ходзяць цыганяты, дзяўчынка і хлопчык. Дачка ўвесь час надакучвала пытаннямі: “А хто такія цыганы? А чаму яны ў Чарнобылі? А што такое Чарнобыль? А што такое радыяцыя?” Я адмахваўся, думаючы, што ўсё адно дзіця кепска не сыграе… Абедзены перапынак, яна зноў да мяне: “Тата, а што такое марадзёр? Ён крадзе ўсё, так?” Ну вось урэшце я і расказваў ёй усё – хто такі марадзёр, што такое радыяцыя, хто такія цыганы… Дзіця дваццаццю-трыццаццю пытаннямі прайшло ўсё тое, што і прафесійны артыст, рыхтуючыся да ролі: фізічнае дзеянне, звышзадача…

–І зараз яна чым займаецца?

–Арыядна — аніматар, графік, дызайнер. На “Лістападзе” вы маглі бачыць яе фільм “Нітка”.

–Так, я запомніла той фільм, філасофскую прыпавесць, паказаную з дапамогай нітак. Так што, можна сказаць, дынастыя працягваецца?

— Напэўна, можна. Але тое, што я рэжысёр, не значыць, што мае дзеці і ўнукі мусяць звязаць сваё жыццё з кіно. І старэйшая, і малодшая дочкі вучыліся ў мастацкім каледжы, пасля старэйшая закончыла Акадэмію мастацтваў, а малодшая вучылася і ў мастацкім каледжы, і у лінгвістычным універсітэце, асвойвала прафесію псіхолага, працавала на кінастудыі, арганізоўвала  фестывалі… Проста ўсе павінны займацца тым, што менавіта ім цікава, не ісці па нечых слядах.

Гутарыла Людміла РУБЛЕЎСКАЯ